BÜLTEN YAZILARI — 29 Ocak 2013 20:02

Erkek ve Bayan Öğrenci Pilotlarda Uçak Tutmasının Etkisi; Uyum Sağlama Hızı

ucaktutmasiUçak tutması (UT) uçuşta ortaya çıkan, özellikle bulantı ve kusmanın eşlik ettiği klinik bir sendromdur. Bu ana belirtilere ek olarak halsizlik, solukluk, yüzde kızarma, soğuk terleme, karında rahatsızlık hissi, barsak hareketlerinde değişiklikler, kandaki hormon düzeyinde değişiklikler gözlenebilir. Kusma, objektif ve kolay değerlendirilebilir olduğu için temel belirti sayılır; ama bazı olgularda görülmeyebilir. UT, birçok uçucuyu özellikle uçuş kariyerlerinin başlangıcında etkiler; belirtileri kişiden kişiye değişiklik gösterebildiği gibi aynı kişi farklı zamanlarda farklı düzeylerde etkilenebilir. UT genellikle kısa süreli maruziyetler (birkaç dakikadan birkaç saate kadar) sonrası oluşmakla birlikte, akrobasi ve hava muharebesi manevraları sonrası yüksek yoğunluklu hareket uyaranları sonrası da gelişebilir. Öğrenci pilotlarda UT görülme sıklığı %11-39 arasında gözlenmiştir. Genelde uçuş kariyerlerinin başlarında ortaya çıkan UT, uçuş eğitimi içinde bir süre sonra geçer. Havacılıkta bazı bireylerin bulantı verici uyanlara karşı uzamış bir duyarlılığı gözlenebilir, bunlara “yavaş alışanlar” denir. Bunlardan bazıları rehabilitasyon programları için adaydır. Daha önce uçuşa alışmış olan bireyler normal uçuş aktiviteleri sırasında UT belirti ve bulguları vermezler. Ancak bir süre uçuştan uzak kalırlarsa tekrar uçuşun ivmeli hareketlerine maruz kalınca tekrar UT geliştirebilirler. Bu olay kazanılmış olan alışkanlığı zaman içinde elde tutulamaması sonucu olabilir. Bu alışkanlığı devam ettirme becerisine “elde tutma” (retention) denilir. Pilotun kariyerinin erken dönemlerinde UT’nin idaresinde yeni hareket ortamına hızlı uyum sağlama becerisi ve bu becerinin “elde tutulması” önemli mihenk taşlarıdır. İtalya’daki Latina Hava Üssü – Temel Askeri Uçuş Okulunda 2000-2003 yılları arasında gerçekleştirilmiş olan bu çalışma öğrenci pilotlar üzerinde yapılmıştır. 336’sı erkek 40’ı bayan, 17-23 yaşları arasında toplam 376 öğrenci çalışmaya dahil edilmiştir.

Sonuçlar: Uçak tutması vakalarının sayısı 131 kişidir (118 erkek,13 bayan). Uzamış duyarlılık (yani 6’dan daha fazla uçak tutması, bulantı-kusma) az sayıda öğrenci pilotta görülmüştür. (11 erkek, 5 bayan: Tüm örneklemin %4.3’ü; tüm UT duyarlı öğrencilerin %12’si).

Yavaş uyum gösterenlerde cinsiyet farkı belirgin olarak ortaya çıkmıştır: Erkeklerde %9.3, bayanlarda %38.5. Muhtemelen bayan denek sayısının azlığı nedeniyle bayanlar erkeklere göre UT açısından daha düzensiz bir davranış durumu göstermişlerdir.

Tartışma:  Bu çalışmada UT’ye duyarlılık, kusma atağı kriter alınarak değerlendirilmiştir. Kusma atağı oranı bayan ve erkeklerde benzer oranda ve beklenen aralıkta tespit edilmiştir. Bu çalışma, bayan öğrenci pilotları için erken uçuş eğitiminde UT’ye bağlı olarak bir değişiklik yapılmasını gerektirmediğini göstermiştir. Temel eğitimde her iki cinsiyet de benzer oranda hastalanmıştır (yaklaşık 3 öğrenciden biri). Bazı olgular uçak tutması sonucu ortaya çıkan yetersizliğe bağlı olarak temel eğitimden ayırılmışlardır. Ancak bazı olgularda UT, uçak kullanmadaki deneyim eksikliğine bağlı olarak otonomik sinir sisteminde ortaya çıkan bazı değişikliklere ve psikolojik unsurlara bağlı da olmuş olabilir. Bu ayrımı yapabilmek için öğrenci pilotlarda psikometrik araştırma muhtemelen faydalı olurdu, fakat bu yapılmamıştır. Uyum sağlama hızı, cinsiyetler arasında istatistiksel olarak anlamlı fark olan tek parametredir. Yavaş uyum gösteren kategorisinde bayanlar yüksek bir orana sahiptir (toplamın %12.5’i ve UT olanların %38.5’i bayan iken; toplamın %3.3’ü ve UT olanların %9.3’ü erkektir.) Pratik bir yaklaşımla, bir öğrenci pilot UT kategorisine giriyorsa yavaş uyum gösterme olasılığı, bayanlarda erkeklere göre daha yüksektir. Ancak bu uçuş belgelendirmesi için bir yetersizlik teşkil etmez.

4 yıllık takip süresini tamamlayan 63 olgudan 5 tanesi temel eğitim döneminde UT’den etkilenmemiştir. Diğer taraftan daha önce UT atağı olmayan bireylerde UT’nin aniden başlaması değerlendirmeye alınmalıdır, bu olay 13 olguda gerçekleşmiştir (8 olguda birinci dönem, 3 olguda ikinci dönem, 2 olguda üçüncü dönem). Öngörülemeyen kişisel faktörlere bağlı düzensiz uçak tutması oluşması 63 olgunun 18’inde (%28.6) görülmüştür. Bu bulgular Hu ve Stern’in çalışması ile tezat oluşturmaktadır. Hu ve Stern, optokinetik dönen silindir ile tetiklenen bulantıya uyumun kısmi elde tutmasının yaklaşık 1 yıl sürdüğünü gözlemlemişlerdir. Bu çalışmanın bulgularına göre elde tutma olayı, uçuştan uzun süre uzak kalma sonrası ortaya çıkan UT’nin azaltılmasında önemli bir araç olarak görülmemektedir. 4 yıl boyunca UT sıklığında meydana gelen belirgin değişiklikler UT oluşumunda elde tutmanın ufak bir rolü olduğunu desteklemektedir. UT sıklığı, belirli eğitim dönemleri ile ilişkilidir.

Genel Değerlendirmeler: Araç tutması ile ilgili eski çalışmalar vestibüler sistemi uyaran değişik uyaranlar kullanarak uçuş ekibinde UT’yi tespit etmeyi amaçlamaktaydı. 1980’li yıllarda UT’ye hassas bireylerin erken tanısı için bazı testler geliştirilmişti. Ancak genel olarak bu testlerin hepsi uçuş şartları ile düşük korelasyon göstermekteydi. Hoffer ve arkadaşları dinamik posturografi ve rotasyon sandalyesi kullanılarak elde edilen denge zaman sabitinin, (%70 duyarlılık ile) araç tutması olan ve olmayan bireyleri ayırt edebildiklerini göstermişlerdir. Bu bulgular Soesterberg’teki TNO Laboratuvarlarında 14 pilot üzerinde yapılmış detaylı değerlendirmeler ile uyum içindedir. İHK’da uçuş ekibi seçimlerinde UT için tıbbi tarama testi uygulanmamaktadır. Sadece görsel ve denge organları için klinik değerlendirme yapılmaktadır. Bu çalışmanın verileri İHK öğrenci pilotlarının çok basamaklı uçuş eğitimleri ve UT’nin düzensiz ortaya çıkması nedeniyle bu tür bir yaklaşımın doğru olduğunu göstermektedir. Uçuş aktivitesi daha düzenli ve uzun süreli olduğu zaman yerel uçuş hekiminin takibi altında hassas bireylerin tespit edilmesi ve bu bireylerin duyarsızlaştırma programlarına alınması daha uygun olacaktır.

Kaynak: Lucertini M, Lugli V, Casagrande M, Trivelloni P. Aviat Space Environ  Med 2008; 79: 77-84

Çeviri:  Dr. Gözde Bumin Aydın. Dışkapı Y.Beyazıt Eğ.Araş.Hast. Aneztezi Uzm.

Yorum yapmak ister misiniz ?

İlk Yorum Hakkı Senin!

Bildir
avatar
wpDiscuz
oyun oyna ege itiraf itiraf k2 belgesi src