BÜLTEN YAZILARI — 30 Haziran 2012 at 12:44

Havacılıkta Enerji İçecekleri

by

İlk olarak 1987 yılında Avusturya’da satılmaya başlanan enerji içeceklerinin 1997 yılında ABD’de tanıtılması ile birlikte ABD’de ve diğer ülkelerdeki enerji içeceği pazarı katlanarak büyümüştür. 2002-2006 yılları arasında enerji içeceği pazarında yıllık ortalama %55′lik büyüme sağlanmış ve 2006 yılında dünya çapında 500′den fazla marka piyasaya sürülmüştür. Yapılan çalışmalar enerji içeceklerinin öğrenciler arasında yaygın olarak tüketildiğini, özelikle de tıp öğrencileri ve sporcuların daha sık kullandığını göstermektedir. 2001 yılında yapılan bir çalışmada üniversite öğrencileri arasında enerji içeceği kullanımı %22 olarak bulunmuştur. Bundan sadece 2 yıl sonra yapılan başka bir çalışmada adolesanlarda (11-18 yaş) enerji içeceği kullanımı %42.3 olarak tespit edilmiştir.

Standart enerji içeceklerinin uyarıcı ve öforik etkisini sağlayan maddeler; kafein, glikoz, Taurin, B vitamin kompleksi ve bazı enerji içeceklerinde bulunan ginseng ve ginkgo biloba’dır. Bu maddeler arasında bulunan kafein, tüm dünyada en yaygın kullanılan psikoaktif maddedir. Yorgunluk nedenli performans sorunları ile baş etmek için birçok insan kafein içeren içecekler kullanmaktadır. Tüketilen kafeinin çoğu kahve, çay, kolalı içecekler, enerji içecekleri ve çikolata gibi besin kaynaklarından sağlanmaktadır. Kafein konsantrasyon, dikkat, hafıza ve reaksiyon zamanı gibi zihinsel performansı arttırır.

Enerji içeceklerinin üretim, hazırlama, işleme, muhafaza, depolama, taşıma ve pazarlaması Türk Gıda Kodeksi Enerji İçecekleri Tebliğine göre belirlenir. Bu tebliğe göre; “Enerji içecekleri: Bileşimindeki yararlanılabilir karbonhidrat içeriği nedeniyle insan vücuduna enerji sağlayan ve ürün özelliklerinde limitleri belirlenen fonksiyonel maddeleri, vitamin ve mineralleri de içerebilen içecekler” olarak ifade edilir. Aynı tebliğe göre “Alkol ile karıştırılarak veya beraber tüketilmemesi gerektiği; çocuklar, 18 yaş altı kişiler, yaşlılar, diyabetikler, gebe ve emziren kadınlar, yüksek tansiyonu, metabolik hastalığı, böbrek yetmezliği olanlar ile kafeine hassas kişiler için tavsiye edilmediği; sporcu içeceği olmadığı ve yoğun fiziksel aktivite sırasında veya sonrasında tüketilmemesi, günlük 500 ml’den fazla içilmemesi gerektiği” belirtilmektedir.

Uçucular ve pilotların enerji içeceği kullanımı ve etkileri konusundaki çalışmalar oldukça azdır. Yorgun pilotlarda enerji içeceklerinin performans üzerine etkilerini değerlendiren ilk çalışma 2003 yılında Avusturya’da yapılmıştır. Bu çalışma kapsamında sigara içmeyen ve kafein kullanma alışkanlığı az olan 24 pilot ve 8 pilot olmayan kişi değerlendirmeye alınmıştır. Katılımcılara 250 ml standart enerji içeceği ya da glikoz ve vitamin içerikli plasebo içecek verilmiştir. Katılımcılar test günü yorgunluk oluşması için 6 saatlik çalışma bloğunu tamamlamıştır. Daha sonra katılımcıların performanslarını belirlemek için 3 adet başlangıç ve 4 adet tamamlayıcı test uygulanmıştır. Ayrıca psiko-fizyolojik durumlarını belirlemek için de dinlenme döneminde ve görev uygulaması sırasında 4 adet ölçüm yapılmıştır. Çalışma sonucunda katılımcıların enerji içeceği içtikleri günlerde karar verme süresinde, başlangıç ve tamamlayıcı performans testlerinde daha başarılı oldukları tespit edilmiştir. Araştırmacılar bu olumlu etkiyi düşük doz kafeine bağlamışlar, içeriğinde bulunan Taurin gibi diğer maddelerin de sinerjistik bir etki ile katkıda bulunabileceği belirtmişlerdir.

ABD’de 377 Hava Kuvvetleri personeline enerji içeceği tüketimi ile ilgili anket uygulanmıştır. Ankete katılanların %61′i enerji içeceği tükettiğini, %30.5′i haftada en az 1 adet enerji içeceği içtiğini belirtmiştir. Ankete katılanların %77.4′ü bir adet enerji içeceğinin zihinsel uyanıklık sağladığını, %39.13′ü zihinsel dayanıklılık sağladığını, %35.22’si fiziksel dayanıklılık sağladığını belirtmiştir. Enerji içeceği tüketme nedenleri sorgulandığında en sık verilen üç cevap; zihinsel enerjisini artırmak için tüketenlerin oranı %57.39, tadını beğendiği için tüketenlerin oranı %53.48, fiziksel enerjisini arttırmak için tüketenlerin oranı %49.57 olarak tespit edilmiştir.

ABD’de yapılan bir çalışmada uçuş eğitimi alan öğrencilerde enerji içeceklerinin pilotaj yeteneklerine etkisi olup olmadığı araştırılmıştır. 30 öğrenci pilot iki gruba bölünmüş ve iki ayrı uçuş simülatöründe uçuş yetenekleri karşılaştırılmıştır. Çalışma sonucunda enerji içeceği alanların almayanlara göre; kompleks dönüş görevlerini daha hızlı tamamladıkları, ancak dönüş görevlerini takiben düz uçuşa daha uzun sürede geçebildikleri, düz uçuş görevlerinde daha fazla hata yaptıkları, uçuş esnasındaki acil durumlarda check-list takibinde daha çok hata yaptıkları ve check-list takibini daha uzun sürede yapabildikleri tespit edilmiştir.

ABD’de yapılan başka bir çalışmada standart enerji içeceklerinin G toleransına etkisi araştırılmıştır. Çalışma sonucunda enerji içeceği alan grupta relaks G toleransı daha iyi çıkmıştır. Ancak hava muharebe görevleri simülasyonunda ve rapid onset (hızlı artan) G uygulamalarında fark bulunmamıştır. Enerji içecekleri relaks G toleransında hafif bir artışı sağlarken, G altında yapılacak Anti-G straining (germe) manevralarının (AGSM) etkinliğini artırmadığı tespit edilmiştir. Kafein ve enerji içeceği gibi ergojenik yardımcılar tekrarlayan izometrik kas kasılmalarına bağlı yorgunluğu azaltarak yüksek G kuvvetleri altında yapılan AGSM performansını arttırır. Yapılan çalışmalar düşük doz kafeinin egzersiz performansını arttırdığını, izometrik kasılmalar esnasında ortaya çıkan yorgunluğu anlamlı miktarda geciktirdiğini göstermektedir.

Enerji içecekleri içerisinde, Taurin, Ginseng ve Guarana faydalı olabileceği ya da yan etki yapabilecek miktarlardan çok daha azdır. Ancak kafein ve şeker miktarını değişik sağlık problemlerine yol açabilecek miktarda bulunmaktadır. Enerji içecekleri tüketiminin yan etkileri olabilir. Erişkinlerde makul miktarda kullanımı genel olarak güvenlidir. Ancak alkolle karıştırılması, ilaçla birlikte kullanılması, çok miktarda tüketilmesi gibi kötüye kullanımlarında yan etkiler ortaya çıkabilir. Rapor edilen yan etkiler; mide bulantısı, kusma, tansiyon yüksekliği, tremor, ajitasyon ve aritmilerdir. Ayrıca nöbetler, inme ya da kardiyak arrest gibi hayatı tehdit eden yan etkiler de bildirilmiştir.

Enerji içecekleri tüketilecekse dikkat edilmesi gereken hususlar aşağıdadır;

  1. Makul miktarda tüketilmelidir. Aç karnına içilmemelidir. Öğün yerine alınmamalıdır.
  2. Alkolle ya da ilaçla karıştırılmamalıdır.
  3. Enerji içecekleri sporcu içeceği olmadığı için spor yaparken susuzluğu gidermek için kullanılmamalıdır.
  4. Enerji içeceğinin özellikleri 04.10.2006 tarihli ve 26309 sayılı Türk Gıda Kodeksi Enerji İçecekleri Tebliğinde belirtilen miktarda olmalıdır. (Kafein miktarı 150 mg/L’den, İnozitol 100 mg/L, Glukoronolakton 20 mg/L, Taurin 800 mg/L’den fazla olmamalıdır)

Hazırlayan: Dr. Nazım Ata. Hava ve Uzay Hekimliği Uzmanı. Eskişehir Hava Hastanesi USAEM.

Yorumlar