{"id":1141,"date":"2013-01-30T22:21:41","date_gmt":"2013-01-30T20:21:41","guid":{"rendered":"http:\/\/www.hvtd.org\/?p=1141"},"modified":"2013-01-30T22:21:41","modified_gmt":"2013-01-30T20:21:41","slug":"durum-muhakemesi-ve-kaybi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.hvtd.org\/?p=1141","title":{"rendered":"Durum Muhakemesi ve Kayb\u0131"},"content":{"rendered":"

\"Durum<\/a>Durum muhakemesi (Situational Awareness-SA<\/i>), bir\u00e7ok farkl\u0131 fakt\u00f6r\u00fcn birle\u015fiminden olu\u015fan, \u201cherhangi bir zaman aral\u0131\u011f\u0131nda u\u00e7a\u011f\u0131 etkileyen fakt\u00f6rleri alg\u0131lama, anlama ve tahmin etme yetene\u011fidir.\u201d<\/p>\n

Genel kabul g\u00f6ren ilk tan\u0131m\u0131 Endsley (1988) yapm\u0131\u015ft\u0131r: \u201cSA, herhangi bir zaman aral\u0131\u011f\u0131nda etraf\u0131na g\u00f6re pilotun i\u00e7 d\u00fcnyas\u0131d\u0131r.<\/i>\u201d Bunlar u\u00e7ak kumandalar\u0131ndan, pencere d\u0131\u015f\u0131ndaki g\u00f6r\u00fcn\u00fcmden ve onun duyular\u0131ndan kaynaklanmaktad\u0131r. Bireysel beceriler, e\u011fitim, tecr\u00fcbe, hedefler ve i\u015f y\u00fck\u00fcne cevap verme yetene\u011fi, ki\u015finin SA kalitesini belirler. Endsley 1995 y\u0131l\u0131nda tan\u0131m\u0131n\u0131 geni\u015fletmi\u015f ve ilk kez \u00fc\u00e7 farkl\u0131 seviyeye ay\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. SA \u201ckarma\u015f\u0131k g\u00f6revlerle ilgili verilen m\u00fcteakip kararlarda ve performanslarda birincil temeli ve dinamik sistemler sa\u011flamaktad\u0131r. En alt seviyede pilot konuyla ilgili bilgiye ihtiya\u00e7 duyar, sonra bu bilgiyle hedefte bulunan ama\u00e7lar aras\u0131nda ba\u011flant\u0131 kurar ve en \u00fcst seviyede gelecek olaylar\u0131 tahmin eder;\u00a0 sistem ve olaylar bu \u015fekilde anla\u015f\u0131l\u0131r. Vidulich 1995 y\u0131l\u0131nda SA\u2019i \u201co anki durumun ve etkilerinin, pilotun kavrama yetene\u011fiyle anla\u015f\u0131lmas\u0131<\/i>\u201d olarak tan\u0131mlam\u0131\u015ft\u0131r. Jaslow 1998\u2019de u\u00e7a\u011f\u0131n uzaysal lokalizasyonu (pozisyon, irtifa), \u00e7evrenin fark\u0131nda olunmas\u0131 (arazinin \u00f6zellikleri, hava durumu), ileti\u015fimi anlama (kokpit ekibi ve trafik kontrol\u00f6r\u00fcyle), g\u00f6stergelerin do\u011fru okunmas\u0131, bozuk olan kontrol ve g\u00f6stergeler hakk\u0131nda bilgi sahibi olma, \u015feklinde a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r. Bu tan\u0131mlama SA\u2019e daha geni\u015f bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla bak\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak yan\u0131nda, dizoryantasyon\u2019un (SD), SA\u2019in bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011funu da vurgulam\u0131\u015ft\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc SD sadece u\u00e7a\u011f\u0131n uzaysal konumu hakk\u0131ndaki yan\u0131lg\u0131lar\u0131 kapsamaktad\u0131r. SA ise, SD\u2019yi de kapsayan \u00fcst ba\u015fl\u0131kt\u0131r. Endsley SA\u2019in 3 farkl\u0131 seviyesini a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r:<\/p>\n

Seviye\u00a0 1: Alg\u0131lama.<\/b>\u00a0 \u0130lk basamak, konumun, \u00e7evreyle ilgili durumun alg\u0131lanmas\u0131.<\/p>\n

Seviye 2: Kavrama.<\/b> Kavrama ilk seviyeyi (alg\u0131lamay\u0131), t\u00fcm elemanlar\u0131n kavranmas\u0131 ile geni\u015fletir. Birle\u015ftirme, yorumlama, saklama ile geli\u015ftirir.<\/p>\n

Seviye 3: Yans\u0131tma.<\/b> Di\u011fer seviyelerden dersler \u00fcretmek ve sonu\u00e7lar \u00e7\u0131karmak ve bunlar\u0131 gelecek olaylara ve aktivitelere yans\u0131tmakt\u0131r.<\/p>\n

Uzaysal Fark\u0131ndal\u0131k<\/b> (Spatial Awareness-SA): <\/b>Bu SA\u2019in sadece bir komponentidir. SA\u2019in di\u011fer komponentleri sistem fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131 ve g\u00f6rev fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Her bir komponent ger\u00e7ek d\u00fcnyay\u0131 kapsamaktad\u0131r. Bu nedenle SA belli \u00e7evrede, \u00fc\u00e7 boyutlu uzayda belirli cisimlerin lokalizasyonunun fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131 demektir. Mevcut durumun zihinsel resmini kazanmak \u00f6nemlidir; \u00e7\u00fcnk\u00fc bu yetenekle pilot veya operat\u00f6r olas\u0131 durumlar\u0131 daha kolay tahmin edebilir ve u\u00e7a\u011fa daha rahat kumanda edebilir. Wickens, pilot i\u00e7in \u00f6nemli olan ve pilotun zihinsel resmi i\u00e7in 6 farkl\u0131 de\u011fi\u015fken a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r: Pitch , Roll, Yaw, \u0130rtifa, U\u00e7u\u015f paterninden sapma, U\u00e7u\u015f paternindeki pozisyon.<\/p>\n

Bu de\u011fi\u015fkenler hakk\u0131nda bilgi veren u\u00e7u\u015f aletleri pilotun ve operat\u00f6r\u00fcn uzaysal fark\u0131ndal\u0131k sa\u011flamas\u0131 i\u00e7in \u00f6nemli katk\u0131da bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n

SD (Spatial Disorientation<\/b>): <\/b>Genel olarak insanlar uzaysal oryantasyon sa\u011flamak i\u00e7in yery\u00fcz\u00fcne adapte olmu\u015flard\u0131r. U\u00e7u\u015fun \u00fc\u00e7 boyutlu ortam\u0131 i\u00e7in dizayn edilmediklerinden ve v\u00fccut sistemlerine yabanc\u0131 olduklar\u0131ndan duyusal \u00e7at\u0131\u015fmalar ile ill\u00fczyonlar ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Bu nedenle uzaysal oryantasyon bazen zor ve elde edilmesi imkans\u0131z olabilmektedir. \u00dc\u00e7 duyusal sistem denge sa\u011flanmas\u0131 ve nerede ve nas\u0131l oryante oldu\u011fumuzu anlamak i\u00e7in gerekli olan \u00f6nemli bilgiyi sa\u011flamaktad\u0131rlar.<\/p>\n

a. Viz\u00fcel sistem:<\/b> G\u00f6zler optik bilgiye dayanarak pozisyon ve hareketi alg\u0131lar.<\/p>\n

b. Vestib\u00fcler sistem:<\/b> \u0130\u00e7 kulakta bulunan denge organlar\u0131 lineer ve a\u00e7\u0131sal akselerasyonu alg\u0131lar ve post\u00fcr ve hareketi destekler.<\/p>\n

c. Somatik sistem:<\/b> Ciltteki, kaslardaki, eklemlerdeki sinirler ile i\u015fitme yolu boyunca pozisyonu ve yer\u00e7ekimine ba\u011fl\u0131 hareketi, his ve sesi alg\u0131lar.<\/p>\n

U\u00e7u\u015fta uzaysal oryantasyonu sa\u011flamak zordur, \u00e7\u00fcnk\u00fc 3 farkl\u0131 duyusal sistem b\u00fcy\u00fckl\u00fck, y\u00f6n ve frekans olarak de\u011fi\u015fkenlik g\u00f6stermektedir. Herhangi bir farkl\u0131l\u0131k veya uyu\u015fmazl\u0131k duyusal \u00e7at\u0131\u015fma ortaya \u00e7\u0131kartmakta ve ill\u00fczyonlar veya SD\u2019ye neden olmaktad\u0131r. \u0130yi uzaysal oryantasyon duyusal bilgileri etkili alg\u0131lamaya, birle\u015ftirme ve yorumlamaya dayanmaktad\u0131r.<\/p>\n

SD, pilotun kendi pozisyonunu, hareketini veya u\u00e7a\u011fa g\u00f6re tutumunu, veya kendi u\u00e7a\u011f\u0131n\u0131n bir ba\u015fka u\u00e7a\u011fa g\u00f6re durumunu alg\u0131lamadaki hatalar\u0131d\u0131r. Pilotun do\u011fal, g\u00f6rsel referanslar\u0131n\u0131 h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde bozan herhangi bir durum SD\u2019ye neden olabilmektedir. Pilotun tecr\u00fcbesine veya ustal\u0131\u011f\u0131na bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n duyusal ill\u00fczyonlar, g\u00f6stergeler ve pilotun u\u00e7ak hareketleri, alg\u0131lar\u0131n\u0131 farkl\u0131 k\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

Havac\u0131l\u0131\u011f\u0131n erken d\u00f6nemlerindeki hava operasyonlar\u0131nda SD yayg\u0131n bir problemdi. U\u00e7akta pilotlara bilgi sunan g\u00f6rsel aletlerdeki geli\u015fmelere, kalite kontrol ve u\u00e7ak bak\u0131m onar\u0131mlar\u0131ndaki geli\u015fmelere ra\u011fmen kazalar devam etmektedir. Bunlar\u0131n nedeni, \u00f6rne\u011fin gece g\u00f6r\u00fc\u015f g\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc gibi yeni teknolojilerdir. Hava operasyonlar\u0131 art\u0131k daha \u00f6nceleri m\u00fcmk\u00fcn olmayan ortamlarda ve \u015fartlarda ger\u00e7ekle\u015ftirilmektedir.<\/p>\n

Yakla\u015f\u0131k olarak kazalar\u0131n %33\u2019\u00fc SD\u2019dir ve \u00f6l\u00fcm oranlar\u0131 %100\u2019e kadar varmaktad\u0131r. 2009 y\u0131l\u0131nda ABD Hava Kuvvetlerine ait bir F-16 u\u00e7a\u011f\u0131, gece g\u00f6r\u00fc\u015f g\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc kullan\u0131larak at\u0131\u015f yap\u0131lan bir e\u011fitim sortisinde kaza k\u0131r\u0131ma u\u011fram\u0131\u015ft\u0131r. Kaza Ara\u015ft\u0131rma Dairesi manevra s\u0131ras\u0131nda pilotun irtifay\u0131 belirleyememesi \u00fczerinde durmu\u015ftur. Di\u011fer ilave fakt\u00f6rler ise; tecr\u00fcbe yetersizli\u011fi, dikkat da\u011f\u0131lmas\u0131, g\u00f6rsel taramada bozulmalar, kontrast ve ayd\u0131nlanma problemleridir. Ayn\u0131 y\u0131l F-15 E u\u00e7a\u011f\u0131yla benzer bir kaza ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Gece g\u00f6r\u00fc\u015f g\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcyle bombard\u0131man e\u011fitimi s\u0131ras\u0131nda, ayd\u0131nlanman\u0131n az oldu\u011fu bir ortamda yine irtifa hatas\u0131ndan dolay\u0131 u\u00e7ak kaza k\u0131r\u0131ma u\u011fram\u0131\u015ft\u0131r. Kaza Ara\u015ft\u0131rma Dairesi, kazan\u0131n hedef y\u00fcksekli\u011finin tam olarak hesaplanamamas\u0131ndan kaynakland\u0131\u011f\u0131 \u015feklinde rapor vermi\u015ftir. 2011 y\u0131l\u0131nda Almanya\u2019da d\u00fc\u015fen A-10 C u\u00e7a\u011f\u0131 pilotu k\u00f6t\u00fc hava ko\u015fullar\u0131 nedeniyle SD\u2019ye girmi\u015f, \u00e7ok al\u00e7ak irtifaya kadar al\u00e7alan pilot 600 feet\u2019te atlayarak ciddi \u015fekilde yaralanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

1990-1999 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Amerikan Hava Kuvvetlerinde SD\u2019ye ba\u011fl\u0131 toplam 36 A S\u0131n\u0131f\u0131 kaza meydana gelmi\u015ftir. Toplam maddi zarar 557 milyon $ olup, daha \u00f6nemlisi 44 u\u00e7ucu \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr. U\u00e7ak kayb\u0131, pilot kayb\u0131 ve yeni pilot yeti\u015ftirilmesi i\u00e7in gerekli harcama d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde bu \u00e7ok muazzam ekonomik kay\u0131p demektir. 1992-2000 aras\u0131nda, ABD Hava Kuvvetleri A S\u0131n\u0131f\u0131 kazalar\u0131n\u0131n %20,2\u2019si SD nedenli iken; Kara Kuvvetlerinde bu oran %27, Deniz Kuvvetlerinde %26\u2019d\u0131r. Di\u011fer taraftan 1972-2000 periyodunda Hava Kuvvetlerinde A S\u0131n\u0131f\u0131 kazalar\u0131 toplamda 100 bin u\u00e7u\u015f saatinde 1972\u2019de 2,5 kazadan, 2002\u2019de 1 kazaya gerileme kaydedilmi\u015ftir. Ama SD oranlar\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, sadece 0,5\u2019ten 0,25\u2019e azalma oldu\u011fu ve son 15 senedir de sabit kald\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu nedenle SD, hala insan kaynakl\u0131 u\u00e7ak kazalar\u0131n\u0131n tek en yayg\u0131n nedeni olarak kabul edilmektedir. Yay\u0131nlar SD\u2019yi \u00fc\u00e7e ay\u0131rmaktad\u0131r:<\/p>\n

Tip 1<\/b>: <\/b>T\u00fcm A s\u0131n\u0131f\u0131 SD kazalar\u0131n\u0131n %80\u2019i Tip 1 ve fark edilmeyendir. Pilotlar SD\u2019nin geli\u015fimini bilin\u00e7leri a\u00e7\u0131k olmas\u0131na kar\u015f\u0131n alg\u0131layamamakta ve bu durum s\u0131kl\u0131kla cross-check s\u0131ras\u0131nda g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n

Tip 2<\/b>: <\/b>A s\u0131n\u0131f\u0131 SD kazalar\u0131n\u0131n %20\u2019si bu gruptad\u0131r. Pilot bilin\u00e7li olarak SD\u2019ye giri\u015fi alg\u0131lamakta fakat bunu SD\u2019ye ba\u011flamamakta, s\u0131kl\u0131kla alet hatas\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrmektedirler. En \u00e7ok bilinen \u00f6rnek Graveyard spin\u2019dir. Burada pilot i\u00e7 kulak ile g\u00f6stergeler aras\u0131ndaki uyumsuzlu\u011fu fark eder. Hangi duyusal sisteme inanaca\u011f\u0131na karar vermesi gerekmektedir. E\u011fer i\u00e7 kula\u011f\u0131na inan\u0131rsa, u\u00e7ak yery\u00fcz\u00fcne kadar spin atabilir ve yere \u00e7ak\u0131l\u0131r.<\/p>\n

Tip 3<\/b>: <\/b>Bu grup SD inkapasitasyon tipidir. En az g\u00f6r\u00fclen, bilinen ve anla\u015f\u0131land\u0131r. \u00d6rnek Giant Hand ill\u00fczyonudur. (Pilotlar u\u00e7a\u011f\u0131 bir tarafa kumanda edemediklerini, fakat di\u011fer y\u00f6nlere rahat\u00e7a kumanda edebildiklerini hissederler. Sanki bir devin eli kendilerini o y\u00f6nde kumanda vermesini zorla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r.) \u00d6nerilen \u00f6nlemler kontrollerden ellerin \u00e7ekilmesi ve kol hareketleriyle de\u011fil de parmaklarla hareketin tekrarlanmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\n

Dr. Levent \u015eENOL<\/b> (U\u00e7ucu Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 Ara\u015ft\u0131rma ve E\u011fitim Merkezi-USAEM, Eski\u015fehir)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Durum muhakemesi (Situational Awareness-SA), bir\u00e7ok farkl\u0131 fakt\u00f6r\u00fcn birle\u015fiminden olu\u015fan, \u201cherhangi bir zaman aral\u0131\u011f\u0131nda u\u00e7a\u011f\u0131 etkileyen fakt\u00f6rleri alg\u0131lama, anlama ve tahmin etme yetene\u011fidir.\u201d Genel kabul g\u00f6ren ilk tan\u0131m\u0131 Endsley (1988) yapm\u0131\u015ft\u0131r: \u201cSA, herhangi bir zaman aral\u0131\u011f\u0131nda etraf\u0131na g\u00f6re pilotun i\u00e7 d\u00fcnyas\u0131d\u0131r.\u201d Bunlar u\u00e7ak kumandalar\u0131ndan, pencere d\u0131\u015f\u0131ndaki g\u00f6r\u00fcn\u00fcmden ve onun duyular\u0131ndan kaynaklanmaktad\u0131r. Bireysel beceriler, e\u011fitim, tecr\u00fcbe, hedefler ve i\u015f y\u00fck\u00fcne cevap verme […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_eb_attr":"","_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-1141","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bulten"],"jetpack_featured_media_url":"","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack-related-posts":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1141","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1141"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1141\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1143,"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1141\/revisions\/1143"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1141"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1141"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1141"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}