{"id":940,"date":"2012-08-11T11:07:10","date_gmt":"2012-08-11T08:07:10","guid":{"rendered":"http:\/\/www.hvtd.org\/?p=940"},"modified":"2012-08-11T11:07:10","modified_gmt":"2012-08-11T08:07:10","slug":"ucus-emniyeti-perspektifinden-yorgunluk","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.hvtd.org\/?p=940","title":{"rendered":"U\u00e7u\u015f emniyeti perspektifinden yorgunluk"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>Bir u\u00e7akta bulunan say\u0131lar\u0131 y\u00fcz\u00fc ge\u00e7en g\u00f6sterge ve ikaz lambalar\u0131, u\u00e7a\u011f\u0131n performans\u0131 hakk\u0131nda kesin bilgiler verebilmektedir; ancak s\u00f6z konusu insan oldu\u011funda performans \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc i\u00e7in kesin g\u00f6stergeler ve matematik form\u00fclasyonlar bulunmamaktad\u0131r (5).<\/p>\n

Kan ve idrarda katekolamin, kortikosteroid, sodyum, potasyum d\u00fczeyleri; ayr\u0131ca kalp at\u0131m\u0131, EEG, uyar\u0131lm\u0131\u015f potansiyel, galvanik cilt cevab\u0131, pupilla \u00e7ap\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc ve ses frekans analizi gibi, yorgunlu\u011fun objektif parametreleri var ise de (10,12) ki\u015fisel ve motivasyonel farkl\u0131l\u0131klar, g\u00f6recelikler vs. bu anlamda standart \u00f6l\u00e7\u00fcm ve say\u0131sal de\u011ferler ortaya koymay\u0131 imkans\u0131z hale getirmektedir. Yani yap\u0131lan i\u015fin miktar\u0131, \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan s\u00fcre, vs. bir anlam ta\u015f\u0131r, ama gene de yorgunluk b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde s\u00fcbjektif bir kavramd\u0131r ve tan\u0131m\u0131 bile olduk\u00e7a zordur (13).<\/p>\n

Yorgunluk \u201cyeterli dinlenme ve yenilenme imkan\u0131 olmaks\u0131z\u0131n uzun s\u00fcreli \/ monoton, veya k\u0131sa s\u00fcreli \/ yo\u011fun fiziksel ve zihinsel aktivite sonucu kaslar\u0131n ve beynin \u00e7al\u0131\u015fma kapasitesinin ve veriminin azalmas\u0131 hali\u201d olarak tan\u0131mlanabilir. Bu tan\u0131mlamada, \u0130ngilizce\u2019 deki \u201ctiredness, exhaustion, fatigue\u201d kavramlar\u0131n\u0131n T\u00fcrk\u00e7e\u2019de pek ayr\u0131\u015fmam\u0131\u015f ve s\u0131kl\u0131kla tek bir \u201cyorgunluk\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcyle kar\u015f\u0131lanmakta olu\u015fu bir eksiklik olarak g\u00f6r\u00fcnmektedir. Daha do\u011fru bir yakla\u015f\u0131m, \u201cyo\u011fun bir i\u015fin yap\u0131lmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda beceri ve karar verme i\u015flevlerini azaltan durumu\u201d yorgunluk terimiyle; \u201ci\u015f sonras\u0131ndaki i\u015flev g\u00f6remeyecek hale gelme durumunu\u201d ise bitkinlik, t\u00fckenme s\u00f6zc\u00fckleriyle ifade etmek olsa gerektir (10).<\/p>\n

Yorgunluk s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131mas\u0131n\u0131 da; akut – kronik ve fiziksel – zihinsel olmak \u00fczere iki bi\u00e7imde yapmak daha uygun gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir. Akut ve fiziksel yorgunlukta, kaslarda laktik asit birikimine ba\u011fl\u0131 a\u011fr\u0131 ve fonksiyon bozukluklar\u0131 olur ve uzun olmayan s\u00fcrelerle istirahat etmekle semptomlar d\u00fczelir. Fakat kronik ve birikici yorgunlukta d\u00fczelme daha uzun zaman al\u0131r ; \u00e7\u00fcnk\u00fc kronik yorgunluk, \u00e7o\u011funlukla psikolojik ve zihinsel bozukluklarla ve stres birikimiyle i\u00e7 i\u00e7edir ve bunlar da k\u0131sa dinlenlemelerle d\u00fczelmez. Kronik yorgunluk, y\u0131llar boyu bir\u00e7ok travmaya maruz kal\u0131p, i\u00e7 dokular\u0131nda tahribat oldu\u011fu halde d\u0131\u015ftan sa\u011flam gibi g\u00f6r\u00fcnen, fakat umulmad\u0131k anda k\u0131r\u0131l\u0131veren sert cisimlerin \u201cmetal yorgunlu\u011fu\u201d olarak isimlendirilen durumlar\u0131na benzer.<\/p>\n

Japonlar\u0131n y\u0131lda 15 g\u00fcn\u00fc ge\u00e7meyen tatil ve g\u00fcnde 12-18 saatlik \u00e7al\u0131\u015fma periyodlar\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 yorgunlu\u011fu, h\u0131zland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f dinlenme ve relaksasyon y\u00f6ntemi olarak \u201czen meditasyonu\u201d ile gidermeye \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 yetersiz kalmakta; sonu\u00e7ta ortaya \u00e7\u0131kan ani \u00f6l\u00fcmler \u201ckaro\u015fi\u201d ad\u0131yla bilinmektedir. Burada \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc olan, sadece yo\u011fun \u00e7al\u0131\u015fma de\u011fil, buna e\u015flik eden rakabet, acelecilik ve strestir.<\/p>\n

HAVACILIKTA YORGUNLU\u011eUN NEDENLER\u0130, BEL\u0130RT\u0130LER\u0130 VE SONU\u00c7LARI :<\/p>\n

U\u00e7u\u015f emniyeti i\u00e7in yorgunluk daima bir tehdit unsuru olmu\u015ftur. Yorgunlu\u011fa yol a\u00e7an veya yorgunlu\u011fu artt\u0131ran ba\u015fl\u0131ca etmenler \u015funlard\u0131r : Hipoksi, G. kuvvetleri, \u0131s\u0131 ve bas\u0131n\u00e7 de\u011fi\u015fmeleri, vibrasyon, g\u00fcr\u00fclt\u00fc, k\u00f6t\u00fc hava ko\u015fullar\u0131, u\u00e7u\u015f pro\u011framlar\u0131ndaki d\u00fczensizlikler, uzun ve monoton u\u00e7u\u015flar, kalk\u0131\u015f-ini\u015f gecikmeleri, emergency durumlar, jet-lag, vardiya de\u011fi\u015fimleri, uykusuzluk, kond\u00fcsyon azl\u0131\u011f\u0131 vs. Fakat yorgunlu\u011fu artt\u0131rmarda belki b\u00fct\u00fcn bunlardan daha \u00f6nemli olan\u0131, psikolojik streslerdir (7,8,9).<\/p>\n

Yorgun bir insan\u0131n n\u00fckte yetene\u011fini kaybetti\u011fi, huzursuz ve sinirli oldu\u011fu, i\u015ftah ve kilosunun azald\u0131\u011f\u0131 bilinir. B\u00f6yle bir u\u00e7ucunun kuvvet, beceri ve zamanlama hatalar\u0131 yapmas\u0131, bellek kusurlar\u0131 g\u00f6stermesi, yanl\u0131\u015f kararlar vermesi\u2026 sonu\u00e7ta, m\u00fcrettebat ve yolcular\u0131 bir u\u00e7u\u015f kazas\u0131n\u0131n kurban\u0131 haline getirebilir. U\u00e7u\u015f kazas\u0131 olmasa bile, yorgunlu\u011fun performans azalmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 kesin bir bulgudur. Bir ara\u015ft\u0131rmada nakliye u\u00e7aklar\u0131ndaki kazalar\u0131n % 56\u2019s\u0131n\u0131n, u\u00e7u\u015fun en yorgun olunan son % 15\u2032lik b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde meydana geldi\u011fi anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (5). ABD\u2019de yap\u0131lan ba\u015fka bir ara\u015ft\u0131rmada pilotlar\u0131n % 93\u2032\u00fc yorgunlu\u011fu u\u00e7u\u015f emniyeti i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli bir fakt\u00f6r olarak nitelemi\u015flerdir. 1992 y\u0131l\u0131nda Kuzey Irak \u00fczerinde g\u00f6zetleme u\u00e7u\u015fu yapan pilotlar\u0131n da % 82\u2032 si yorgunlu\u011fu bir risk unsuru olarak g\u00f6rm\u00fc\u015flerdir (1).<\/p>\n

U\u00e7u\u015fta maruz kal\u0131nan hipoksi, G kuvvetleri vs. yorgunluk yarat\u0131rken, bu veya ba\u015fka nedenlerle olu\u015fan yorgunluk da, hipoksi ve G kuvvetlerine dayan\u0131ks\u0131zl\u0131k yaratmaktad\u0131r. Yorgun bir u\u00e7ucunun g\u00f6\u011f\u00fcs, kar\u0131n, bacak adalelerini yeterince gerememesi ve anti-G manevralar\u0131n\u0131 etkin bir bi\u00e7imde yapamamas\u0131 sonucu G-LOC olasal\u0131\u011f\u0131 artar. Yeterli ve dengeli beslenemeyen u\u00e7ucularda da yorgunluk ve performans kayb\u0131 beklenmelidir.<\/p>\n

Uykusuzluk, yorgunlu\u011fa neden olan ciddi u\u00e7u\u015f emniyeti sorunlar\u0131ndan bir ba\u015fkas\u0131d\u0131r. G\u00f6rev yorgunlu\u011fu y\u00fcz\u00fcnden uyuma olana\u011f\u0131 bulamayan veya uyumak istedi\u011fi halde uyuyamayan insanlar\u0131n performanslar\u0131 giderek azalmaktad\u0131r. 1986 y\u0131l\u0131ndaki Challenger uzay arac\u0131 kazas\u0131nda, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n uykusuzlu\u011fu sorumlu tutulmu\u015ftur. Uykusuzluk uyu\u015fturucu bir ilaca benzetilmektedir. Yorgun ve uykusuz personelin kendilerinin de farkedemedikleri 1-2 saniyelik mikrouykular\u0131n \u00e7ok riskli oldu\u011fu bildirilmektedir (6). Geceyar\u0131s\u0131ndan sonra 03-06 saatleri aras\u0131nda, sanki kanda % 0.09 oran\u0131nda alkol varm\u0131\u015f gibi bir uyu\u015fukluk olu\u015ftu\u011fu, bunun da her t\u00fcr kazalar\u0131 artt\u0131rma potansiyelinde oldu\u011fu rapor edilmi\u015ftir (5). K\u0131talararas\u0131 u\u00e7u\u015flarda ortaya \u00e7\u0131kan jet-lag ve vardiya de\u011fi\u015fimlerinde g\u00f6r\u00fclen shift-lag, sirkadien ritm kaymalar\u0131 yoluyla yorgunluk ve performans azalmas\u0131 yaparak, u\u00e7u\u015f emniyetini olumsuz y\u00f6nde etkileyen durumlard\u0131r.<\/p>\n

YORGUNLU\u011eUN TEDAV\u0130S\u0130 :<\/p>\n

Yorgunluk bir hastal\u0131k olmamakla birlikte, hastal\u0131k kadar problemli bir durum oldu\u011fundan iyile\u015ftirilmesinde \u201ctedavi\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kullanmak ayk\u0131r\u0131 durmaktad\u0131r. U\u00e7u\u015f yorgunlu\u011fu hemen her olguda selim gidi\u015flidir. Kesin tedavi runsal ve bedensel olarak dinlenmek, yorgunlu\u011fu yaratan veya artt\u0131ran etmenleri ortadan kald\u0131rmakt\u0131r. Yeterince derinle\u015fen kaliteli bir uyku, dinlenmenin temelidir. Uyku hijyenine \u00f6zen g\u00f6sterilerek dar zaman periyodlar\u0131nda yap\u0131lan \u015fekerleme uykular\u0131 da yararl\u0131d\u0131r. Alkol\u00fcn, uykuya dalmay\u0131 kolayla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ektir ama uyku kalitesini bozdu\u011fu da unutulmamal\u0131d\u0131r. Kafeinli i\u00e7eceklerin uykuyu zorla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131; buna kar\u015f\u0131l\u0131k s\u00fct\u00fcn, (i\u00e7erdi\u011fi L-Triptofan maddesinin serotonini artt\u0131rmas\u0131 yoluyla,) uykuya yard\u0131mc\u0131 oldu\u011fu bilinmektedir (6).<\/p>\n

Kafeinli i\u00e7ecekler (\u00e7ay, kahve, kola) , karbonhidratl\u0131 yiyecekler, gerinme hareketleri, \u0131l\u0131k du\u015f, yorgunlu\u011fu bir s\u00fcre hafifletebilmektedir. Uzun u\u00e7u\u015f g\u00f6revlerindeki ABD.\u2019li pilotlar\u0131n yorgunluklar\u0131n\u0131 gidermek i\u00e7in u\u00e7u\u015f aralar\u0131nda bolca kahve, kafein tablet, \u015feker, sigara, nikotin sak\u0131z\u0131, me\u015frubat t\u00fckettikleri belirlenmi\u015ftir (1). Yorgunlu\u011fun rutin olmayan \u00e7arelerinden bir ba\u015fkas\u0131 da doping\u2019dir. Amfetamin t\u00fcrevi stimulan ila\u00e7larla baz\u0131 askeri operasyonlarda kritik personelin performans\u0131 belirli s\u00fcreler y\u00fcksek tutulabilmektedir (2).<\/p>\n

Stimulan ila\u00e7larla sa\u011flanan dopingin sak\u0131ncalar\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k, hem yasal ve hem de sa\u011fl\u0131k sorunlar\u0131 yaratmayan bir doping bi\u00e7imi vard\u0131r ki, o da motivasyon\u2019dur. Yorgunlu\u011fun metabolik ve fizyolojik \u00f6l\u00e7\u00fctlerinin var oldu\u011fu, yani subjektif de\u011fil, objektif yorgunluk kriterlerinin g\u00f6zlendi\u011fi durumlar\u0131nda bile, y\u00fcksek motivasyon ile bireyin fiziksel ve zihinsel performans\u0131n\u0131 idame etmek m\u00fcmk\u00fcn olmaktad\u0131r. \u0130yi bir lider, y\u00fcksek bir ideal ve tak\u0131m ruhu olmak ko\u015fuluyla yap\u0131lan i\u015flerde yorgunluk alg\u0131s\u0131 azalmaktad\u0131r (8,13). Akut stresin alarm safhas\u0131nda kortizol ve adrenalin salg\u0131s\u0131 insan\u0131n performans\u0131n\u0131 ola\u011fan\u00fcst\u00fc d\u00fczeylerde artt\u0131rabilmektedir. Normalde kald\u0131r\u0131lamayacak e\u015fyalar\u0131 kald\u0131rma, ko\u015fulamayacak mesafeleri ko\u015fma, a\u00e7\u0131lmayan para\u015f\u00fct muhafazas\u0131n\u0131 t\u0131rnaklanla y\u0131rtma gibi eylemlerde insan\u0131 korkunun da motive edilebildi\u011fi anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. 1974 Kambo\u00e7ya harekat\u0131nda ABD. Hava Kuvvetleri nakliye pilotlar\u0131 ayl\u0131k maksimum u\u00e7u\u015f s\u00fcresinin hemen hemen 2 kat\u0131 u\u00e7u\u015fu kazas\u0131z olarak ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015flerdir (10).<\/p>\n

YORGUNLUK Y\u00d6NET\u0130M\u0130 :<\/p>\n

Yukar\u0131da say\u0131lan b\u00fct\u00fcn bu \u00f6nlemlerle yorgunluk ancak uzat\u0131labilmektedir. Dinlenmenin ertelenmesinin ve yorgunlu\u011fun uzat\u0131lmas\u0131n\u0131n da bir s\u0131n\u0131r\u0131 vard\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc yorgunlu\u011fa al\u0131\u015f\u0131lamaz, sadece katlan\u0131l\u0131r (11). Fiziksel, sosyal ve psikolojik streslere daha duyarl\u0131 insanlar\u0131n yorgunlu\u011fa tahamm\u00fclleri de azd\u0131r. Tersine ma\u00e7o pilotlar ger\u00e7ekte yorgun olduklar\u0131 halde, sonraki g\u00f6revler i\u00e7in kendi kapasitelerini yeterli bulan, yorgunluklar\u0131n\u0131 itiraf etmeyi zay\u0131fl\u0131k sayan insanlard\u0131r (12). \u0130ster yorgulu\u011fa fazla duyarl\u0131, ister iradesiyle buna katlanma durumunda, isterse yorgun oldu\u011fu halde bunu itiraf etmeyen ki\u015filik yap\u0131s\u0131nda olsun; u\u00e7u\u015f emniyeti organizasyonlar\u0131 her t\u00fcrden insanlar\u0131 ve b\u00fct\u00fcn durumlar\u0131 kapsayan bir yorgunluk y\u00f6netimi planlamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\u00d6nceden de belirtildi\u011fi gibi yorgunlu\u011fun kesin tedavi dinlenmektir. \u00d6zellikle komutan, \u015fef, m\u00fcd\u00fcr vb. gibi yo\u011fun sorumluluklar alt\u0131nda bulunan ki\u015filerin bazen mesai saatlerini ta\u015fan, tatil g\u00fcn ve gecelerini de kapsayan periyodlarda bedenen veya zihnen \u00e7al\u0131\u015fmaya devam etmeleri kritik zamanlar i\u00e7in makul kar\u015f\u0131lanabilir. Fakat g\u00fcndelik dilde \u201ci\u015fkolik\u201dolarak tan\u0131mlanan baz\u0131 insanlar\u0131n bu \u015fekilde s\u00fcrekli yorgunlu\u011fa katlanma ve dinlenmeyi erteleme temposu, er veya ge\u00e7 beklemeyen problemlerle sonu\u00e7lanabilme potansiyelindedir. \u0130nsan bedeninin veya zihninin bir kova ile sembolize edildi\u011fi bir anlat\u0131mda, kovay\u0131 dolduran bir \u00e7ok fiziksel ve psikolojik yorgunluk unsurlar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda, kovan\u0131n drenaj imkan\u0131 varsa sorun \u00e7\u0131kmamakta, yoksa kova ta\u015fmaktad\u0131r. (Burada drenaj ile dinlenme, ta\u015fma ile yorgunlu\u011fun patolojik sonu\u00e7lar\u0131 g\u00f6sterilmektedir.)<\/p>\n

\u0130\u015fkolik insanlar\u0131n uyuma, gev\u015feme, e\u011flenme, oyun oynama, seyahat etme, vb. gibi i\u015fd\u0131\u015f\u0131 etkinlikleri zaman kaybettirici, gereksiz veya l\u00fcks saymalar\u0131 yanl\u0131\u015f bir yakla\u015f\u0131md\u0131r. S\u00fcrekli ve yo\u011fun zihinsel \u00e7al\u0131\u015fma i\u00e7inde olan, ayn\u0131 anda bir \u00e7ok i\u015f ve sorunla u\u011fra\u015fan ki\u015filerin bazen kendilerinden beklenmeyen b\u00fcy\u00fck hatalar yapt\u0131klar\u0131, en iyi bildikleri konularda bile bellek ve beceri kusurlar\u0131 g\u00f6sterdikleri g\u00f6zlenebilir. Komutan, u\u00e7ucu, hava trafik veya bak\u0131m personeli olsun; unutkanl\u0131k, dikkatsizlik, gerginlik veya ho\u015fg\u00f6r\u00fcs\u00fczl\u00fck i\u00e7inde olan yorgun bir insan\u0131n yapaca\u011f\u0131 i\u015flerde ve verece\u011fi kritik kararlarda mutlaka yanl\u0131\u015fl\u0131klar olabilecektir. Eski deyimle \u201cs\u00fcrmenaj\u201d olarak nitelenen bu durumun havac\u0131l\u0131ktaki sonucu u\u00e7u\u015f kazalar\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Hava operasyonu veya sava\u015f durumlar\u0131nda u\u00e7ucular\u0131n performans kayb\u0131n\u0131 \u00f6nlemek \u00fczere, her u\u00e7u\u015ftan \u00f6nce 5-6 saatlik istirahat periyodlar\u0131 ve u\u00e7u\u015fsuz g\u00fcnler konulmaktad\u0131r (1,10). Operasyon aralar\u0131ndaki zamanlarda pilotun uyumas\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in k\u0131sa etkili sedatif ila\u00e7lar, kritik durumlarda ise uykuyu erteleyip performans\u0131 artt\u0131rmak \u00fczere amfetamin verilmektedir (2,3). U\u00e7u\u015f s\u00fcresince pilotlar\u0131n yorgunluktan uyuklamalar\u0131n\u0131 \u00f6nlemek amac\u0131yla, Almanya ve \u0130ngiltere\u2019de sivil havac\u0131l\u0131kta, uykuya ge\u00e7i\u015fte g\u00f6zlerin kapanmas\u0131na ve cilt gerginli\u011finin azalmas\u0131na duyarl\u0131 aletler geli\u015ftirilmekte ve bunlarla pilotun uyar\u0131lmas\u0131 \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r (6).<\/p>\n

KAYNAKLAR<\/p>\n

1. Belland KM, Bissell C.: A subjective study of fatigue during navy flight operations over southern Iraq operation Southern Watch. Aviat Space Environ. Med. 1994; 65: 557-61<\/p>\n

2. Caldwell JA.,Caldwell JL, Crowley JS, Jones HD.: Sustaining helicopter pilot performance with dexedrine during periods of sleep deprivation. US.Army Aeromedical Research Laboratory, Fort Rucker, AL 1992<\/p>\n

3. Caldwell JL, Camperatore CA, Sharahan DF.: Triazolam and temazepam, issues and concerns relevant to the Army Aviation Community.U.S. Army Aeromedical Research Laboratory. Fort Rucker, AL. 1992<\/p>\n

4. Dhenin G.: Aviation Medicine. Health and Clinical Aspetcs. Tri-Med Books Ltd. London 1978, s. 38-41<\/p>\n

5. Flight Comment : Yorulma, a\u011f\u0131r hava ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir problemi. Hv.K.K. U\u00e7u\u015f Emniyet B\u00fclteni 1991, Say\u0131: 60 s.1-3<\/p>\n

6. Hawkins FH.: Human Factors in Flight.Gower Technical Press 1987. s. 49-51, 61-62<\/p>\n

7. Mohler SR.: Civil Aviation Medicine. \u0130n: Fundamentals of Aerospace Medicine. Edited by Roy L. DeHart, Lea Febiger; Philadelphia 1985. s. 688-90<\/p>\n

8. Oykam \u0130F.: Havac\u0131larda yorgunluk meselesi. Hava Dergisi, 1955, 46; 179: 15-17<\/p>\n

9. Rayman RB.: Aircrew Health Care Maintanence. In: Fundamentals of Aerospace Medicine. Edited by Roy L.DeHart, Lea Febiger, Philadelphia 1985 s. 415-16<\/p>\n

10. Rayman RB.: Cambodian airlift: a study of fatigue. Aviat Space Environ. Med. 1993; 64: 319-23<\/p>\n

11. Sabuncuo\u011flu Z.: \u00c7al\u0131\u015fma Psikolojisi. Uluda\u011f \u00dc. Yay\u0131n\u0131, 3. Bask\u0131, Bursa. 1987 s. 57-58<\/p>\n

12. Sheridan TB, Young LR.: Human factors in aerospace medicine. In : Fundamentals of Aerospace Medicine. Edited by Roy L.DeHart. Lea Febiger, Philadelphia, 1985 s.833-35<\/p>\n

13. \u00dc\u00e7er Y.: \u0130nsan fakt\u00f6rlerinden yorgunluk. Hava K.K. U\u00e7u\u015f Emniyet B\u00fclteni, 1993 Say\u0131: 78 s.12-18<\/p>\n

Yaz\u0131y\u0131 haz\u0131rlayan :<\/strong> Do\u00e7. Dr. Muzaffer \u00c7eting\u00fc\u00e7<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bir u\u00e7akta bulunan say\u0131lar\u0131 y\u00fcz\u00fc ge\u00e7en g\u00f6sterge ve ikaz lambalar\u0131, u\u00e7a\u011f\u0131n performans\u0131 hakk\u0131nda kesin bilgiler verebilmektedir; ancak s\u00f6z konusu insan oldu\u011funda performans \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc i\u00e7in kesin g\u00f6stergeler ve matematik form\u00fclasyonlar bulunmamaktad\u0131r (5). Kan ve idrarda katekolamin, kortikosteroid, sodyum, potasyum d\u00fczeyleri; ayr\u0131ca kalp at\u0131m\u0131, EEG, uyar\u0131lm\u0131\u015f potansiyel, galvanik cilt cevab\u0131, pupilla \u00e7ap\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc ve ses frekans analizi gibi, yorgunlu\u011fun objektif parametreleri var […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_eb_attr":"","_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-940","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bulten"],"jetpack_featured_media_url":"","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack-related-posts":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/940","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=940"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/940\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":942,"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/940\/revisions\/942"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=940"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=940"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=940"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}