{"id":943,"date":"2012-08-11T11:10:00","date_gmt":"2012-08-11T08:10:00","guid":{"rendered":"http:\/\/www.hvtd.org\/?p=943"},"modified":"2012-08-11T11:10:00","modified_gmt":"2012-08-11T08:10:00","slug":"havacilikta-karar-verme","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.hvtd.org\/?p=943","title":{"rendered":"Havac\u0131l\u0131kta karar verme"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>Karars\u0131z insanlar bile g\u00fcnl\u00fck ya\u015famda fark\u0131nda olarak veya olmayarak pek \u00e7ok kararlar vermek zorundad\u0131rlar. Hangi k\u0131yafetin giyilece\u011fi, ne yenece\u011fi, hangi sinemaya gidilece\u011fi gibi g\u00fcnl\u00fck rutinlerden, i\u015f ve e\u015f se\u00e7imi, yasalara uygun veya uygunsuz davranma, kumarbaz-alkolik olma veya olmama gibi kararlar da ki\u015fi taraf\u0131ndan verilecektir. \u0130lerideki b\u00f6l\u00fcmlerde incelenece\u011fi gibi, do\u011fal yetenekleriyle bu i\u015fi \u00e7ok iyi yapanlar, iyi yapt\u0131\u011f\u0131 kibiriyle yanl\u0131\u015flara d\u00fc\u015fenler, ba\u015fkalar\u0131n\u0131n fikirlerinde yararlanarak isabetli kararlar verenler veya ba\u015fkalar\u0131n\u0131n onay\u0131 olmadan hi\u00e7bir karar veremeyenler gibi pek \u00e7ok kategori vard\u0131r. U\u00e7u\u015fta da pilot hangisini se\u00e7erse se\u00e7sin pek fark etmeyecek, ya da tehlikeye veya esenli\u011fe g\u00f6t\u00fcrecek kararlar\u0131 almak durumunda kal\u0131r.<\/p>\n

Karar Verme\u2019nin Tan\u0131m\u0131 : Karar verme, eldeki t\u00fcm bilgilerin dikkate al\u0131narak durumun kavranmas\u0131, alternatif eylem bi\u00e7imleri ile getirecekleri sonu\u00e7lar\u0131n g\u00f6zden ge\u00e7irilmesi ve uygun eylemin se\u00e7ilerek uygulanmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

I. KARAR VERME\u2019Y\u0130 G\u00dc\u00c7LE\u015eT\u0130REN ETKENLER :<\/p>\n

Karar verme an\u0131nda zorluk yaratan, pilotun dikkatini ve performans\u0131n\u0131 azaltan, sonu\u00e7ta karar verme yetisini bozan etkenlerden baz\u0131lar\u0131 \u015funlard\u0131r :<\/p>\n

1. S\u0131n\u0131rl\u0131 zaman : Kritik durumlarda ge\u00e7 verilmi\u015f do\u011fru bir karar, yanl\u0131\u015f bir karardan farks\u0131zd\u0131r,<\/p>\n

2. S\u0131n\u0131rl\u0131 bilgi : Acil karar verme durumunda bilgi ak\u0131\u015f\u0131 yetersizli\u011fi yanl\u0131\u015fa d\u00fc\u015fme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 artt\u0131r\u0131r,<\/p>\n

3. S\u0131n\u0131rl\u0131 alternatifler : Pilot emercensi uygulamalar\u0131 s\u0131ras\u0131nda u\u00e7a\u011f\u0131n\u0131n dizayn ve yeteneklerini de dikkate al\u0131r. \u00d6rne\u011fin ba\u015fka bir model u\u00e7akta kolayca i\u00e7inden \u00e7\u0131k\u0131labilecek bir durum, bu u\u00e7ak i\u00e7in imkans\u0131z olabilir,<\/p>\n

4. Olumsuz ko\u015fullar : U\u00e7u\u015f alet ve g\u00f6stergelerinin bozuklu\u011fu, \u00e7evresel ko\u015fullar\u0131n (meteoroloji, g\u00f6r\u00fc\u015f, meydan kolayl\u0131klar\u0131 vs.) olumsuzlu\u011fu, ileti\u015fim yetersizli\u011fi vs.<\/p>\n

5. Prosed\u00fcrler : Uyulmas\u0131 zorunlu y\u00f6nergeler, \u00e7eklistler ve kurum politikalar\u0131n\u0131,<\/p>\n

6. Fizik ve fizyolojik problemler : Yorgunluk, uykusuzluk, a\u00e7l\u0131k, susuzluk, \u0131s\u0131, nem, \u0131\u015f\u0131k, titre\u015fim, g\u00fcr\u00fclt\u00fc, oksijen gibi fiziksel ve fizyolojik unsurlar,<\/p>\n

7. Psikolojik durum : Motivasyon d\u00fc\u015f\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc, stres, heyecan, panik, korku, \u00f6nyarg\u0131, h\u0131rs, tak\u0131nt\u0131, yanl\u0131\u015f al\u0131\u015fkanl\u0131k ve tutumlar \u2026<\/p>\n

II. KARAR VERME \u0130LE \u0130LG\u0130L\u0130 ARA\u015eTIRMALAR :<\/p>\n

FAA 1970-1974 y\u0131llar\u0131 aras\u0131ndaki u\u00e7u\u015f kazalar\u0131n\u0131 inceleyerek 3 tip hata belirlemi\u015ftir :<\/p>\n

1. Prosed\u00fcr hatalar\u0131,<\/p>\n

2. Anlay\u0131\u015f-idrak-fizik beceri hatalar\u0131,<\/p>\n

3. Yarg\u0131-karar hatalar\u0131.<\/p>\n

\u00d6l\u00fcmc\u00fcl kazalar\u0131n % 52\u2019si karar verme hatas\u0131ndan kaynaklanmaktad\u0131r; bu fakt\u00f6r \u00f6l\u00fcms\u00fcz kazalarda da % 35 oran\u0131nda rol oynar. Karar vericinin en do\u011fru tepkiyi se\u00e7mesini etkileyen 2 fakt\u00f6r ise, \u00f6nyarg\u0131lar ve hatal\u0131 tutumlar\u2019d\u0131r. Pilotun ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirmesine kadar varan yanl\u0131\u015f kararlara yol a\u00e7an bu tutumlardan baz\u0131lar\u0131 Berlin ve ark. taraf\u0131ndan 5 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda toplanm\u0131\u015ft\u0131r : otorite kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcnmeden davranma, incinmezlik tutumu, ma\u00e7o tavr\u0131 ve kadercilik. Asl\u0131nda s\u0131radan bir insan\u0131 da, bir pilotu da tehlikeye yak\u0131nla\u015ft\u0131ran hatal\u0131 tutumlar\u0131 be\u015f ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda toplamak yeterli de\u011fildir; bu t\u00fcr tutumlar be\u015ften \u00e7ok fazlad\u0131r ve taraf\u0131m\u0131zdan (M.\u00c7.) Gremlinler ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda biraz daha zenginle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

III. DO\u011eAL KARAR VERME :<\/p>\n

Karar verme yetisi ile ilgili ara\u015ft\u0131rmalar son 15 y\u0131ld\u0131r artm\u0131\u015ft\u0131r. Konu ile ilgili hi\u00e7bir e\u011fitimleri olmad\u0131\u011f\u0131 halde, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ve \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 ortamlarda verdikleri tutarl\u0131 kararlarla bir \u00e7ok problemi \u00e7\u00f6zebilen ki\u015filerin varl\u0131\u011f\u0131 ve ba\u015far\u0131 oranlar\u0131n\u0131n % 95 civar\u0131nda olu\u015fu ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lara ilgin\u00e7 gelmi\u015ftir. 1980\u2019lerde itfaiye \u015fefleri, gemi kontrol personeli, tank tak\u0131m komutanlar\u0131, havayolu pilotlar\u0131, acil servis doktorlar\u0131, i\u015fadamlar\u0131 ve mahkeme j\u00fcri \u00fcyelerinin g\u00f6zlenmesiyle do\u011fal karar verme yetisi (naturalistic decision making) hakk\u0131nda baz\u0131 ipu\u00e7lar\u0131 elde edilmi\u015ftir. Bu ki\u015filer, zaman darl\u0131\u011f\u0131n\u0131n oldu\u011fu dinamik bir ortamda ve yetersiz bilgi ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n olay\u0131 net bi\u00e7imde kavramaya elvermedi\u011fi ko\u015fullarda bile do\u011fru kararlar verebilmektedirler.<\/p>\n

\u0130yi bir performans g\u00f6stermi\u015f olan bir itfaiye \u015fefi ile olay\u0131n hemen sonras\u0131nda yap\u0131lan g\u00f6r\u00fc\u015fmede, karar verme \u00f6ncesindeki s\u00fcre\u00e7 sorulmu\u015f, \u015fef akl\u0131na ilk gelen fikri uygulad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015f, bir sava\u015f karargah\u0131 veya kriz masas\u0131ndaki gibi, \u00e7e\u015fitli alternatifleri g\u00f6zden ge\u00e7irmeden nas\u0131l b\u00f6yle do\u011fru bir karar verebildi\u011fi \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olmu\u015ftur. Asl\u0131nda, birka\u00e7 saniyede verilmi\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnen bu karar\u0131n ard\u0131nda, y\u0131llar\u0131n deneyimleri, peki\u015ftirilmi\u015f sezgi birikimi, ad\u0131 konulmam\u0131\u015f yetenekler vard\u0131r. B\u00f6yle ki\u015filer, durumu bir kez kavrad\u0131klar\u0131nda alternatifleri s\u00fcratle eleyebilmekte ve do\u011fru karara hemen varabilmektedirler. Do\u011fal karar vericiler bunu nas\u0131l yapabildiklerini bilmezler, bilimsel incelemelerin sonucuna g\u00f6re yapt\u0131klar\u0131 i\u015f iki a\u015famal\u0131d\u0131r; te\u015fhis ve eylem. Do\u011fru te\u015fhis ise \u00fc\u00e7 teknik ile yap\u0131lmaktad\u0131r:<\/p>\n

1. Benze\u015ftirme \/ e\u015fle\u015ftirme,<\/p>\n

2. Mukayeseli uslamlama (yarg\u0131),<\/p>\n

3. Zihinsel sim\u00fclasyon.<\/p>\n

Bu tekniklerden en \u00e7ok kullan\u0131lan\u0131 benze\u015ftirme\u2019dir. Problemin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcyle ilgili olarak ki\u015finin kafas\u0131nda eskiden beri yer etmi\u015f, do\u011frulu\u011fu onaylanm\u0131\u015f kal\u0131plardan biriyle benzerlik kurulur veya e\u015fle\u015ftirilir (matching). \u00d6rne\u011fin bir pilot u\u00e7a\u011f\u0131nda kumanda d\u0131\u015f\u0131 t\u0131rman\u0131\u015f kayb\u0131, yana yatma veya motor sesi de\u011fi\u015fikli\u011fi fark etti\u011finde, belle\u011finde bu durumlarla ilgili depo bilgileri tarayacak, benzerleriyle e\u015fle\u015ftirecek ve otomatik gibi g\u00f6r\u00fcnen bir karar verecektir. En ilgin\u00e7 teknik, zihinsel simulasyon\u2019dur. Karar verici, zihninde benze\u015ftirecek haz\u0131r \u015femalar\u0131n bulunmad\u0131\u011f\u0131 kritik durumlarda olay\u0131n \u015fimdiki g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fcn\u00fc \u00f6yk\u00fcle\u015ftirir, elindeki bilgi par\u00e7alar\u0131n\u0131 da kullanarak \u201cbu \u00f6yk\u00fc olsa olsa \u015f\u00f6yle geli\u015fir, b\u00f6yle sonlan\u0131r\u201d diye, filmi ileri – geri sararak te\u015fhis koyar. Havac\u0131l\u0131kta iyi pilotlar\u0131n do\u011fru kararlar veren ki\u015filer olduklar\u0131na inan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu, pek \u00e7ok tehlikeli u\u00e7u\u015f pozisyonunu atlatarak dersler \u00e7\u0131karabilmi\u015f pilotlar i\u00e7in do\u011frudur, ama her pilotun do\u011fru kararlar verme yetisine sahip olmayabilece\u011fi, u\u00e7u\u015f saatinin kabar\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131n deneyim g\u00f6stergesi say\u0131lmayaca\u011f\u0131 da bilinir.<\/p>\n

IV. KARAR VERMEDE HATALI TUTUMLAR<\/p>\n

A. Gremlinler : \u201cGremlin\u201d k\u00f6t\u00fc tabiatl\u0131 cin anlam\u0131nda bir kavramd\u0131r. 2. D\u00fcnya sava\u015f\u0131nda u\u00e7u\u015f kazalar\u0131nda tan\u0131mlanamayan mekanik ar\u0131zalar i\u00e7in pilot ve m\u00fchendislerin g\u00fcnah ke\u00e7isi bu cinlerdi ve kazaya ger\u00e7ekten de bu cinlerin neden oldu\u011fu san\u0131lmaktayd\u0131. Bug\u00fcn u\u00e7u\u015f kazalar\u0131ndaki mekanik ar\u0131zalar bilimsel tan\u0131 y\u00f6ntemleriyle belirlenmekte ama kazalarda insan unsuru hala % 70\u2019lerde seyretmektedir. Gremlin kavram\u0131, insan unsuru i\u00e7indeki hatal\u0131 tutumlar\u0131 vurgulayan ve ak\u0131lda tutmay\u0131 kolayla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 bir ba\u015fl\u0131k olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

1. Kazaya Yatk\u0131nl\u0131k : Halk aras\u0131nda \u201csakar\u201d diye bilinen baz\u0131 ki\u015filerin s\u0131k s\u0131k bir \u015feyleri k\u0131r\u0131p d\u00f6kt\u00fckleri, kendilerine veya \u00e7evresindekilere zarar verdikleri bilinir. Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n g\u00f6sterdi\u011fine g\u00f6re, insanlar\u0131n % 10\u2019u, t\u00fcm kazalar\u0131n %75\u2019inden sorumludur. Bu, ki\u015finin stres birikimiyle de, kendini cezaland\u0131rma g\u00fcd\u00fcs\u00fcyle de, fiziksel ve zihinsel kusurlar\u0131yla da ilgili olabilir. Cephane imalat\u0131, et kesicili\u011fi, in\u015faat\u00e7\u0131l\u0131k gibi sekt\u00f6rlerdeki kaza fazlal\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00fcnah\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n defektlerine de\u011fil, i\u015fin do\u011fas\u0131na ait oldu\u011fu da ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

2. Travmaseverlik : Baz\u0131 insanlar bilin\u00e7li veya bilin\u00e7siz olarak travmay\u0131 severler, travmatik ya\u015fant\u0131lara yatk\u0131n ve isteklidirler. Her giri\u015filen eylem travmaya d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr, beladan belaya ko\u015fulur, hi\u00e7bir zaman rahatl\u0131k yok gibidir. Bunun k\u00f6keninde korkulan \u015feyi \u00f6nceden ya\u015famak veya i\u00e7 gerilimden kurtulmak i\u00e7in d\u0131\u015f objeleri kullanmak e\u011filimi bulunabilir.<\/p>\n

3. Bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131 \u0130ntihar G\u00fcd\u00fcs\u00fc : Ki\u015finin ba\u015fkalar\u0131 taraf\u0131ndan su\u00e7lanmas\u0131ndan daha k\u00f6t\u00fcs\u00fc, kendi kendisini su\u00e7lu ve cezaland\u0131r\u0131lmay\u0131 hakketmi\u015f hissetmesidir. \u00d6rne\u011fin, bir ba\u015fkas\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnden kendisini sorumlu tutan birisi, sa\u011f kalma su\u00e7lulu\u011fu i\u00e7inde olabilir, bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131nda onunla \u00f6de\u015fmek g\u00fcd\u00fcs\u00fc ta\u015f\u0131yabilir, bilin\u00e7li bir niyet i\u00e7inde olmaks\u0131z\u0131n kendi \u00f6l\u00fcm\u00fcne yol a\u00e7acak senaryolar haz\u0131rlayabilir. ABD\u2019de her sene bir kilise, bar veya okula \u00e7ak\u0131lma bi\u00e7iminde, pilotlar\u0131n \u00f6l\u00fcmleriyle sonu\u00e7lanan birka\u00e7 u\u00e7ak kazas\u0131 rapor edilmekte ve bunlar\u0131n kaza de\u011fil, a\u00e7\u0131k\u00e7a intihar oldu\u011fu bildirilmektedir.<\/p>\n

4. Korkulu ve Korku Kar\u015f\u0131t\u0131 Tutumlar : Kayg\u0131 ve korkular, insan\u0131n b\u00fct\u00fcn duygulan\u0131m durumlar\u0131n\u0131n kayna\u011f\u0131 olup, tehlike kar\u015f\u0131s\u0131nda g\u00f6sterilen do\u011fal ve evrensel tepkilerdir. Esasen, insani ve do\u011fal korkular yararl\u0131d\u0131r, insan\u0131n korunma i\u00e7g\u00fcd\u00fcs\u00fcyle ilgilidir. Marazi olan, korkulmayacak durum ve nesnelerden korkmak veya korkular\u0131n\u0131 kontrfobik tutumlarla telafiye \u00e7al\u0131\u015fmakt\u0131r. Bireyin \u00e7evresindekilere s\u00fcrekli olarak korkmad\u0131\u011f\u0131 mesaj\u0131n\u0131 vermeye \u00e7abalamas\u0131 anlam\u0131ndaki korku-kar\u015f\u0131t\u0131 davran\u0131\u015flar\u0131n \u00f6rnekleri, s\u00fcratli araba kullanma, gereksiz yere kavga \u00e7\u0131karma, tehlikeli sporlara y\u00f6nelme, u\u00e7u\u015fta yersiz cesaret g\u00f6sterileri ve riskli manevralar yapma eylemleridir.<\/p>\n

5. Olumlu Geribildirim Doyumsuzlu\u011fu : Motive edilmek herkese laz\u0131m bir gereksinimdir, ancak bunu sa\u011flamak i\u00e7in \u201cs\u00fcrekli aferin pe\u015finde olmak\u201d tutumu, bir \u00e7e\u015fit doyumsuzluktur. Olgun insan\u0131n, lider veya grup takdirinden ba\u015fka, daha \u00fcst d\u00fczeyde doyumlar\u0131 olmal\u0131d\u0131r. G\u00f6revini hakk\u0131yla yapma, \u00fcretme, yaratma, yararl\u0131 olma ve kendini ger\u00e7ekle\u015ftirme duygular\u0131 da yetebilmelidir<\/p>\n

6. Tevekk\u00fcl : \u0130nsan\u0131n en olumsuz durumlarda bile, yapabilece\u011fi \u015feylerin oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmesi gerekirken, burada kendini Tanr\u0131ya emanet edip, ac\u0131 ve \u0131zd\u0131rap s\u00f6z konusu olsa bile bunda bir hikmet arayan, kaderci d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015f y\u00fcr\u00fcrl\u00fcktedir. Sanki ya\u015fam daha \u00f6nceden belirlenmi\u015f bir senaryoya g\u00f6re s\u00fcrmekte, insan davran\u0131\u015flar\u0131 d\u0131\u015far\u0131dan kontrol edilmektedir. \u201c\u0130\u015f olaca\u011f\u0131na var\u0131r.. al\u0131n yaz\u0131s\u0131.. elinden bir \u015fey gelmez\u2026\u201d gibi ifadeler bu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcn kli\u015feleridir.<\/p>\n

7. Al\u0131\u015fkanl\u0131k Tuza\u011f\u0131 : Tekrarlay\u0131c\u0131 i\u015flerde, zamanla bilin\u00e7li dikkat sarf etmeden, otomatik bi\u00e7imde yapma al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 kazan\u0131l\u0131r. Binlerce kez yinelenen ayn\u0131, monoton \u00e7al\u0131\u015fmalar, kontroller, her \u015feyin yolunda gidece\u011fine dair aldat\u0131c\u0131 bir inan\u00e7 ve emniyet \u00f6nlemlerine umursamazl\u0131k tutumu yaratabilir. Ayn\u0131 tip ara\u00e7la uzun s\u00fcre \u00e7al\u0131\u015fan ki\u015filerde insan-makina b\u00fct\u00fcnle\u015fmesi ve arac\u0131n huylar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenme olgusu, bir y\u00f6n\u00fcyle olumludur; olumsuz taraf\u0131 ise, ara\u00e7la onu kullanan aras\u0131nda, sanki iki insan aras\u0131nda kurulmu\u015f ili\u015fkiye benzer bir ba\u011f oldu\u011funun varsay\u0131lmas\u0131 ve b\u00f6ylece ki\u015finin o ara\u00e7tan kendisine bir zarar gelmeyece\u011fine ve kendisinin daha \u00f6nce kazaya u\u011frayan ki\u015filerden farkl\u0131 oldu\u011funa dair majik bir inan\u00e7 geli\u015ftirmesidir.<\/p>\n

8. Kural Tan\u0131mazl\u0131k : Otorite kar\u015f\u0131t\u0131 ki\u015filer, kendileri \u00fczerinde kontrol yetkisi ta\u015f\u0131yanlara da, kurallara da tahamm\u00fcl edemezler. Kendilerine neyin, nas\u0131l yap\u0131laca\u011f\u0131n\u0131n s\u00f6ylenmesine tepki g\u00f6sterirler. Kurallar\u0131n pek \u00e7ok deneyimler sonucu belirlendi\u011fini anlamak istemezler. Kurallardaki detay kusurlar\u0131 abartarak ihlalin bahanesi haline getirebilirler.<\/p>\n

9. \u0130ncinmezlik D\u00fc\u015f\u00fcncesi : Kalbinin derinliklerinde sanki hi\u00e7 \u00f6lmeyecekmi\u015f d\u00fc\u015f\u00fcncesini belki bir savunma olarak ta\u015f\u0131yanlar hi\u00e7 de az de\u011fildirler. Sanki b\u00fct\u00fcn kaza ve k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerin ba\u015fkalar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131na gelece\u011fi, \u201cac\u0131 patl\u0131can\u0131 k\u0131ra\u011f\u0131 \u00e7almayaca\u011f\u0131\u201d yanl\u0131\u015f d\u00fc\u015f\u00fcncesi (gremlin olarak), g\u00fcnl\u00fck ya\u015famda s\u0131k kullan\u0131lan veya s\u0131\u011f\u0131n\u0131lan bir ilke haline geldi\u011finde tehlike \u00e7anlar\u0131 \u00e7al\u0131yor demektir. Bir ara\u015ft\u0131rmada, bu yanl\u0131\u015f d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015f kal\u0131b\u0131n\u0131n \u00e7ok yayg\u0131n oldu\u011fu (% 43) belirtilmektedir.<\/p>\n

10. D\u00fcrt\u00fcsel Davranma : Baz\u0131 insanlar belirli durumlarda \u00e7e\u015fitli olas\u0131l\u0131klar\u0131 g\u00f6zden ge\u00e7irip, en iyi ve uygun olan\u0131n\u0131 se\u00e7me sabr\u0131n\u0131 g\u00f6steremeyecek kadar ani ve duygusal davranma e\u011filimindedirler. \u201cHemen \u015fimdi yap\u201d, bu tutumun kli\u015fesidir. Bir insan\u0131n araba kullanma bi\u00e7imiyle ya\u015fama bi\u00e7iminin benzerli\u011fine ili\u015fkin bir \u00f6zdeyi\u015f vard\u0131r: \u201cBir insan nas\u0131l araba kullan\u0131rsa \u00f6yle ya\u015far\u201d.<\/p>\n

11. Ma\u00e7o Tutumu : Erkekli\u011fini ispatlamak ve ba\u015fkalar\u0131n\u0131 etkilemek i\u00e7in abart\u0131l\u0131 \u00e7abalar i\u00e7inde olma tutumudur. S\u00fcrekli olarak yinelenen tav\u0131r, \u201cben bilirim, ben yapar\u0131m\u201d d\u0131r. Ma\u00e7o ki\u015filer h\u0131rs ve tutku makinesi gibidirler; riskli davran\u0131\u015flar i\u00e7indeyken \u00e7ok rahat g\u00f6r\u00fcn\u00fcrler. Bu, etraftakileri etkilemekten duyduklar\u0131 doyum ile ilgilidir. \u0130lgin\u00e7tir ki bu ki\u015filerin atakl\u0131klar\u0131 onlara prim kazand\u0131rabilir, c\u00fcretkarl\u0131klar\u0131 ile \u00f6nder konumuna gelebilirler.<\/p>\n

12. \u0130nisiyatifsizlik : \u0130nisiyatif, ba\u015fkalar\u0131ndan bir emir veya \u00f6neri almadan, neyin gerekli oldu\u011funu kavray\u0131p ilk hareketi yapabilme yetene\u011fi oldu\u011funa g\u00f6re, inisiyatifsizlik de bunun eksikli\u011fi, kendili\u011finden davranabilmenin s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Her stat\u00fc ve pozisyonun belirli s\u0131n\u0131rlar i\u00e7inde de olsa baz\u0131 yetkileri vard\u0131r. \u0130nisiyatifsiz ki\u015fi i\u00e7in bu durumlarda yapacak bir \u015fey yoktur. Bir g\u00f6revde ikinci, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc adam olarak \u00e7ok verimli ve ba\u015far\u0131l\u0131 iken, lider olunca ayn\u0131 performans\u0131 g\u00f6steremeyen ki\u015fileri tan\u0131mlayan bir kavram \u201c\u0130kinci pilot sendromu\u201d (copilot syndrome)\u2019 dur.<\/p>\n

B. Karar Verme ile \u0130lgili Di\u011fer Hatal\u0131 Tutumlar :<\/p>\n

1. Kurban Etme : Baz\u0131 insanlar kar\u0131\u015f\u0131k durumlarda, karar vermenin g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve zaman gerektirdi\u011fini g\u00f6rerek, alternatifleri irdelemeyi ve en do\u011fruyu bulma \u00e7abalar\u0131n\u0131 durdurur ve kolay bir se\u00e7im yaparlar, yani zihinsel tembellik nedeniyle en iyi karar kurban edilir.<\/p>\n

2. \u0130natla\u015fma : Baz\u0131 insanlar bir yola girdiklerinde, onun sonuna kadar gitmek zorundaym\u0131\u015flar gibi bir ill\u00fczyona kap\u0131l\u0131rlar. A\u00e7\u0131k artt\u0131rmalarda, gereksiz bir inatla\u015fma veya h\u0131rs ile, o e\u015fya i\u00e7in makul olan paran\u0131n \u00e7ok fazlas\u0131na \u00e7\u0131kan insanlar vard\u0131r. Havac\u0131l\u0131kta da, \u00f6rne\u011fin ini\u015f i\u00e7in elveri\u015fli olmayan ko\u015fullarda, o meydana inmeye mecburmu\u015f gibi davranma ve karar mekanizmas\u0131n\u0131n d\u00fc\u011f\u00fcmlenmesi olgular\u0131 seyrek de\u011fildir.<\/p>\n

3. Deneyimlilik Abart\u0131s\u0131 : Deneyim sadece toplam u\u00e7u\u015f saati ile \u00f6l\u00e7\u00fclen bir unsur de\u011fildir. U\u00e7u\u015f saati kabar\u0131k oldu\u011fu halde deneyimsiz pilotlar da vard\u0131r, bunlar s\u00fcrekli yapt\u0131klar\u0131 yanl\u0131\u015flarla negatif deneyim kazanm\u0131\u015f ki\u015filerdir. Baz\u0131 ba\u015far\u0131lar\u0131n\u0131 (?) kibirle abartan, ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 ise hat\u0131rlamayan ve ders de \u00e7\u0131karmayan b\u00f6yle pilotlar, gen\u00e7 fakat bilgili pilotlardan \u00e7ok daha k\u00f6t\u00fc kararlar vermektedirler.<\/p>\n

4. Kumarbaz Yan\u0131lg\u0131s\u0131 : Baz\u0131 insanlar kumarda sanki bir denge oldu\u011funu var sayarlar. E\u011fer pe\u015f pe\u015fe 7 kez tura geldiyse, art\u0131k yaz\u0131 gelme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n artt\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler. Halbuki yaz\u0131 veya tura gelme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 % 50\u2019dir ve 40 kez de yaz\u0131 gelse, 41. at\u0131\u015fta yaz\u0131 veya tura gelme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 gene % 50\u2019dir. Havac\u0131l\u0131kta bu yan\u0131lg\u0131, meteorolojinin olumsuz seyretmesinin art\u0131k bitece\u011fi, aksiliklerin yeterince devam etti\u011fi i\u00e7in art\u0131k duraca\u011f\u0131 \u2026 gibi yanl\u0131\u015f beklentilerle kendisini g\u00f6sterir ve yanl\u0131\u015f kararlara zemin haz\u0131rlar.<\/p>\n

5. \u0130lk D\u00fc\u015f\u00fcncede Israr : Baz\u0131 pilotlar kafalar\u0131na yerle\u015ftirdikleri ilk u\u00e7u\u015f bilgilerini de\u011fi\u015ftirmeye diren\u00e7 g\u00f6sterirler. Bu b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla bir zihinsel tembelliktir; de\u011fi\u015fen durumu, yeni bilgileri yok sayarak, u\u00e7u\u015fun ba\u015flang\u0131c\u0131nda kafada kurulmu\u015f olan plan\u0131n de\u011fi\u015ftirilmesinin zahmetinden ka\u00e7\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

6. Fiksasyon : Bazen pilot g\u00f6stergeler i\u00e7inde u\u00e7u\u015fun o an\u0131 i\u00e7in en gerekli olan\u0131na de\u011fil, en g\u00f6ze \u00e7arpan\u0131na (en yenisi, en \u0131\u015f\u0131kl\u0131s\u0131, en b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc,vs.) dikkatini vererek, bilgi i\u015fleme fonksiyonunu zaafa u\u011frat\u0131r.<\/p>\n

7. Genelleme : Birka\u00e7 g\u00f6zlem ve k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6rnekle s\u0131n\u0131rl\u0131 deneyimlerin genelle\u015ftirilmesi, t\u00fcm durumlara yay\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131, pilotu yanl\u0131\u015f kararlara g\u00f6t\u00fcrebilir.<\/p>\n

8. Tehlikeli \u0130yimserlik : Pollyanna\u2019c\u0131l\u0131k olarak bilinen, her geli\u015fmeyi, her ipucunu olumlu y\u00f6nde yorumlama e\u011filimi, belki ki\u015fiye rahatl\u0131k veren bir savunma \u00e7abas\u0131d\u0131r ancak u\u00e7u\u015fta pilotun ger\u00e7ek\u00e7i te\u015fhis ve yarg\u0131lar\u0131n\u0131 bozma potansiyelinde oldu\u011fu i\u00e7in, tehlikeli bir tutum say\u0131l\u0131r.<\/p>\n

9. Yanl\u0131\u015f Hipotezler : Hi\u00e7bir pilot kule izni olmadan kalk\u0131\u015f veya ini\u015f yapmaz, hi\u00e7bir pilot bilerek yanl\u0131\u015f meydana inmez, ama b\u00f6yle yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131na dair pek \u00e7ok rapor vard\u0131r. Pilotun bazen bir fikre kilitlendi\u011fi, o fikri destekleyen kan\u0131tlar bulmaya \u00e7abalad\u0131\u011f\u0131, etraf\u0131ndakilerin uyar\u0131lar\u0131na ra\u011fmen kafas\u0131ndaki senaryoya g\u00f6re davrand\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlenir.<\/p>\n

10. Bo\u015fluklar\u0131n Doldurulmas\u0131 : Bazen pilot g\u00f6rev yo\u011funlu\u011fu ve dikkat eksikli\u011fi nedeniyle ald\u0131\u011f\u0131 bir mesaj\u0131 tam anlamayabilir. \u00d6zellikle d\u0131\u015f \u00fclkelere yap\u0131lan u\u00e7u\u015flarda, de\u011fi\u015fik telaffuz bi\u00e7imleri, k\u0131saltmalar, telsizdeki ses bozulmas\u0131yla da daha anla\u015f\u0131lmaz hale geldi\u011finde pilot, eksikleri akl\u0131nda olu\u015fan \u015femaya g\u00f6re yanl\u0131\u015f bi\u00e7imde doldurabilir ve sonu\u00e7ta yanl\u0131\u015f kararlara varabilir.<\/p>\n

11. A\u015f\u0131r\u0131 Y\u00fcklenme : Baz\u0131 ki\u015filer, ayn\u0131 anda bir\u00e7ok i\u015fi birden yapabileceklerini san\u0131rlar; halbuki duyu organlar\u0131n\u0131n ve beynin kapasitesi bu a\u015f\u0131r\u0131 y\u00fcklenmeyi tolere edemez ve bilgi i\u015fleme ve do\u011fru karar verme i\u015flevi bozulur. Sadece bir konu \u00fczerine yap\u0131lan a\u015f\u0131r\u0131 y\u00fcklenme durumlar\u0131nda ise \u201ct\u00fcnel alg\u0131s\u0131\u201d denen bir durum olu\u015fabilir; bu, dikkatin a\u015f\u0131r\u0131 bi\u00e7imde bir konuya y\u00f6nelmesiyle, di\u011fer bilgilerin alg\u0131lanamamas\u0131 demektir.<\/p>\n

V. GRUP KARARLARI :<\/p>\n

Ayn\u0131 durumu ya\u015fayan birden fazla ki\u015finin g\u00fc\u00e7 birli\u011fi (sinerji) i\u00e7inde varacaklar\u0131 karar\u0131n daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 olaca\u011f\u0131, u\u00e7u\u015f ekibinin iyi bir karar mekanizmas\u0131 oldu\u011fu bi\u00e7iminde akla uygun gelen g\u00f6r\u00fc\u015fler vard\u0131r. Havac\u0131l\u0131kta b\u00f6yle bir grup karar\u0131na kat\u0131lmas\u0131 gereken ki\u015filer, kaptan pilot ve yard\u0131mc\u0131lar\u0131, di\u011fer u\u00e7u\u015f ekibi, hava trafik kontrol\u00f6r\u00fc, belki yerden m\u00fcdahale eden yetkililer, kritik durumu havadan izleyen u\u00e7ak pilotu, vs. dir. Belki her zaman bu kadar geni\u015f olmayan bir grup taraf\u0131ndan yap\u0131lacak durum de\u011ferlendirmesi i\u00e7in yeterli zaman emercensi hallerde \u00e7o\u011fu kez yoktur. Gene de verilecek kararla ilgili bir konsens\u00fcs varsa pek sorun olmaz, ancak \u00e7ok z\u0131t karar \u00f6nerileri varsa ne yap\u0131lacakt\u0131r; demokratik oylamaya m\u0131 ba\u015f vurulacakt\u0131r ? Kan\u0131m\u0131zca bir futbol ma\u00e7\u0131n\u0131n orta hakemi gibi, kaptan pilot yard\u0131mc\u0131lar\u0131n\u0131n fikirlerini alarak son s\u00f6z\u00fc s\u00f6yleyen ki\u015fi olmal\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc b\u00f6yle kritik durumlar, ger\u00e7ek bir liderin varl\u0131\u011f\u0131nda daha kolay a\u015f\u0131labilmektedir.<\/p>\n

VII. S\u0130STEMLE \u0130LG\u0130L\u0130 D\u00dcZENLEMELER :<\/p>\n

Karar verme yetisini geli\u015ftirmede, yukar\u0131da a\u00e7\u0131kland\u0131\u011f\u0131 gibi e\u011fitim \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 birinci \u00f6ncelikli konudur. Ancak karar vericiyi rahat ettirecek, sistemle ilgili d\u00fczenlemeler de \u00f6nemlidir. Kokpitte ergonomik d\u00fczenlemeler (g\u00fcr\u00fclt\u00fc yal\u0131t\u0131m\u0131, uygun ayd\u0131nlatma ve \u0131s\u0131 d\u00fczeni, g\u00f6stergelerin g\u00f6z takibine elveri\u015fli bi\u00e7imde yerle\u015ftirilmesi, haberle\u015fme olanaklar\u0131, vs.) ile karar vericinin i\u015fi kolayla\u015ft\u0131r\u0131labilir. M\u00fcrettebat\u0131n iyi bir i\u015fb\u00f6l\u00fcm\u00fc ile \u00e7e\u015fitli kaynaklardan gelen ham bilgileri ay\u0131klay\u0131p, kullan\u0131labilir halde karar vericiye sunmas\u0131 gerekir.<\/p>\n

VIII. KARAR VERME E\u011e\u0130T\u0130M\u0130 :<\/p>\n

U\u00e7akta \u00e7ok kritik kararlar\u0131 dar zaman periyotlar\u0131nda vermek zorunda olan pilot ve m\u00fcrettebat\u0131n, mutlaka belirli \u00f6l\u00e7\u00fclerde do\u011fal karar verme yetileri vard\u0131r. Havac\u0131l\u0131k ortam\u0131nda kazan\u0131lm\u0131\u015f deneyimler, emercensi durumlarda yap\u0131lmas\u0131 gerekenleri a\u00e7\u0131klayan \u00e7eklistler, kule direktifleri, ekiptekilerin \u00f6nerileri vs. ile \u00e7o\u011fu zaman do\u011fru kararlar verilebilir. Bir hastaya yanl\u0131\u015f te\u015fhis koyarak da, do\u011fru te\u015fhis fakat ge\u00e7 veya yanl\u0131\u015f tedavi uygulayarak da ayn\u0131 zarar verilebilir. Bu nedenlerle \u00f6zel bir karar verme e\u011fitimine gereksinim vard\u0131r. Karar verme e\u011fitiminin basamaklar\u0131 a\u015fa\u011f\u0131daki gibidir :<\/p>\n

1. Ki\u015finin u\u00e7u\u015f g\u00fcvenli\u011fi y\u00f6n\u00fcnden tehlikeli tutumlar\u0131n\u0131 belirleme,<\/p>\n

2. Bunlar\u0131n d\u00fczeltilme tekniklerini \u00f6\u011fretme,<\/p>\n

3. Stresle ba\u015fa \u00e7\u0131kma y\u00f6ntemlerini \u00f6\u011fretme,<\/p>\n

4. Risk y\u00f6netimi usullerini geli\u015ftirme,<\/p>\n

5. Birden fazla pilot ve m\u00fcrettebatla \u00e7al\u0131\u015fma usullerini \u00f6\u011fretme (CRM),<\/p>\n

6. Karar verme becerisini geli\u015ftirme.<\/p>\n

Son basamak olan \u201ckarar verme becerisini geli\u015ftirme\u201d b\u00f6l\u00fcm\u00fc, zaten e\u011fitimin amac\u0131n\u0131 olu\u015fturan en \u00f6nemli b\u00f6l\u00fcmd\u00fcr. Bunun sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in pilota verilecek 6 \u00f6dev belirlenmi\u015ftir. Bu \u00f6devlerin \u0130ngilizce\u2019deki ilk harfleri s\u0131raland\u0131\u011f\u0131nda \u201ckarar verme\u201d anlam\u0131na gelen DECIDE s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.<\/p>\n

Detect : Dikkat gerektiren olaylardaki de\u011fi\u015fiklikleri izle,
\nEstimate : Olas\u0131 de\u011fi\u015fimleri \u00f6nceden tahmin et,
\nChoose : Alternatifler i\u00e7inden u\u00e7u\u015f g\u00fcvenli\u011fiyle ilgili olan\u0131 se\u00e7,
\nIdentify : U\u00e7u\u015fu kontrolde tutacak do\u011fru kumandalar\u0131 belirle,
\nDo : Se\u00e7ilen karar\u0131 uygula,
\nEvaluate : U\u00e7u\u015fun devam\u0131nda uygulanan de\u011fi\u015fiklikleri de\u011ferlendir.<\/p>\n

Not :Bu yaz\u0131, Anadolu \u00dc. Sivil Havac\u0131l\u0131k Y\u00fck.Okulu taraf\u0131ndan 2001 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlanan \u201c\u0130nsan Performans\u0131 ve Limitleri\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 kitapta daha geni\u015f bi\u00e7imiyle yer alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Yaz\u0131y\u0131 haz\u0131rlayan :<\/strong> Do\u00e7. Dr. Muzaffer \u00c7eting\u00fc\u00e7<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Karars\u0131z insanlar bile g\u00fcnl\u00fck ya\u015famda fark\u0131nda olarak veya olmayarak pek \u00e7ok kararlar vermek zorundad\u0131rlar. Hangi k\u0131yafetin giyilece\u011fi, ne yenece\u011fi, hangi sinemaya gidilece\u011fi gibi g\u00fcnl\u00fck rutinlerden, i\u015f ve e\u015f se\u00e7imi, yasalara uygun veya uygunsuz davranma, kumarbaz-alkolik olma veya olmama gibi kararlar da ki\u015fi taraf\u0131ndan verilecektir. \u0130lerideki b\u00f6l\u00fcmlerde incelenece\u011fi gibi, do\u011fal yetenekleriyle bu i\u015fi \u00e7ok iyi yapanlar, iyi yapt\u0131\u011f\u0131 kibiriyle yanl\u0131\u015flara d\u00fc\u015fenler, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_eb_attr":"","_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-943","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bulten"],"jetpack_featured_media_url":"","jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack-related-posts":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/943","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=943"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/943\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":945,"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/943\/revisions\/945"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=943"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=943"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hvtd.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=943"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}